2024 թվականի ամռանը Հայաստանի Կովկասյան լեռներում իրականացվել է փորձարարական ճարտարապետական և էկոլոգիական նախագիծ։ Մասնակիցների մի խումբ հավաքվել էր Կովկասյան վայրի բնության ապաստարանում՝ շուրջ 30,000 հեկտար տարածք զբաղեցնող պահպանվող գոտում, որպեսզի համատեղ ստեղծեն բազմատեսակ կենդանի աշխարհին ուղղված մի կառույց, որը դուրս էր գալիս ավանդական սահմանումներից։ Քարքարոտ և վայրի բնության միջավայրում, բարդ պայմաններում աշխատելով և վաղ առավոտից սկսելով իրենց աշխատանքը՝ մասնակիցները կառուցել են մի «արտեֆակտ», որը, չնայած հստակ գործառույթ չունենալուն, արտացոլում էր մարդու և ոչ-մարդկային աշխարհի փոխազդեցության համատեղ ուսումնասիրությունը։

Այս նախագծի գաղափարական հիմքը ոգեշնչված է Շառլ Ֆերդինան Ռամյուի «Derborence» վեպից, որը հիմնված է 1714 թվականին Շվեյցարիայում տեղի ունեցած պատմական սողանքի վրա։ Այս պատմությունը հիմք է հանդիսացել BUREAU (Դանիել Զամարբիդե, Կարին Պիմենտա, Գալիան Զամարբիդե) խմբի կողմից նախաձեռնված ճարտարապետական եռագրության համար, որի վերջին փուլն է «Séraphin of Urtsadzor»-ը։ Նախորդ երկու նախագծերն իրականացվել են Շվեյցարիայի լեռներում և Ֆրանսիայի արվեստագետների համայնքում, իսկ երրորդը՝ Հայաստանում, առանձնացել է իր համատեղ և բազմամասնակից բնույթով՝ ներգրավելով BUREAU-ն, NPATAK-ը և 15 հայ և միջազգային ուսանողների։

Նախագիծը մշակվել և իրականացվել է երեքշաբաթյա աշխատարանի ընթացքում, որը մեկնարկել է Երևանի Ճարտարապետության գրադարանում և ավարտվել Կովկասյան վայրի բնության ապաստարանում։ Կրթական մոտեցումը հիմնված էր տեսության և պրակտիկայի սահմանների վերացման վրա։ Ավանդաբար տեսական ընկալվող ճարտարապետությունը հաճախ առանձնացնում է նախագծողին կառուցման գործընթացից, մինչդեռ այս նախագիծը նպատակ ուներ միավորել մտածողությունն ու ստեղծագործ աշխատանքը՝ համահունչ պատմաբան Մարվին Տրախտենբերգի և սոցիոլոգ Ռիչարդ Սենեթի գաղափարներին։

Աշխատարանի հիմնական սկզբունքն այն էր, որ մարդիկ իրենց շրջապատող աշխարհին ակտիվ մասնակցություն ունեն՝ փոխազդելով ինչպես մարդկանց, այնպես էլ այլ կենդանի օրգանիզմների հետ։ Աշխատարանը ձևավորվել էր որպես երկխոսության հարթակ՝ խրախուսելով համագործակցությունը մասնակիցների, միջավայրի և այլ կենդանի տեսակների միջև։ Նպատակը ոչ թե կոնկրետ ֆունկցիա ունեցող շինություն ստեղծելն էր, այլ բաց և «թափանցիկ» կառուցվածք ձևավորելը, որը կարող էր ծառայել տարբեր տեսակների և կիրառությունների համար։ Ծղոտից և քարից կառուցված այս արտեֆակտը ապաստան է ապահովում տարբեր կենդանի օրգանիզմների համար՝ արտացոլելով նախագծի բազմատեսակ (multi-species) մոտեցումը։

Կառուցման գործընթացը ինքնին դարձել էր նախագծի առանցքային մասը։ Երեք շաբաթվա ընթացքում մասնակիցները ոչ միայն նախագծել և կառուցել են, այլև ձևավորել են ժամանակավոր համայնք՝ կիսելով առօրյան, սնունդը, աշխատանքը և հանգիստը։ Կովկասյան վայրի բնության ապաստարանի մեկուսացված միջավայրում ձևավորված այս փորձառությունը ևս մեկ անգամ ընդգծել է համագործակցության և համայնքային կապերի կարևորությունը։

Ստեղծված արտեֆակտը նախագծվել է որպես բաց և բազմաֆունկցիոնալ կառույց՝ առանց նախապես սահմանված օգտագործման։ Այն ընկալվում է որպես բազմամակարդակ օբյեկտ, որը կարող է ծառայել տարբեր բնակիչների և կիրառությունների։ Այս մոտեցումը ներկայացնում է ճարտարապետությունը ոչ միայն որպես մարդկային կարիքներին ծառայող գործիք, այլ որպես միջավայր, որը ինտեգրվում է բնական էկոհամակարգերին։

Մասնակիցներ և գործընկերներ

Նախագծի համատեղ նախագծման և կառուցման աշխատանքներին մասնակցել են՝ Ամիր Հալաբի, Անդրանիկ Երեմյան, Անի Խաչատրյան, Անի Վահրամյան, Արինե Քեշիշի (NPATAK), Արփի Հովհաննիսյան, Կարին Պիմենտա, Դանիել Զամարբիդե, Էդիտա Առաքելյան, Գալիան Զամարբիդե (BUREAU), Ջորջ Քյուպելյան, Համլետ Մխոյան, Հայկ Շահինյան (NPATAK), Իկեր Զամարբիդե, Իրինա Մարտիրոսյան, Ջերեմի Մորիս (BUREAU), Կարեն Բերբերյան (NPATAK), Լեո Յուան, Լուժա Լեհոցկա, Մարգարիտա Աստվածատրյան, Պիեռ Մյուսի (BUREAU), Սեմ Թոման և Տոդոր Ռուսև։ Լուսանկարները՝ Դիլան Պերենուի, տեսանկարահանումը՝ BUREAU-ի (Դանիել Զամարբիդե, Կարին Պիմենտա, Գալիան Զամարբիդե), Ջերեմի Մորիսի և Պիեռ Մյուսի կողմից, իսկ հրապարակման գծագրերը՝ Տոդոր Ռուսևի։

Նախագիծը հովանավորվել է H. Hovnanian Family Foundation-ի, STOHA-ի, TarberkAK Studio-ի և BUREAU-ի կողմից։ Նյութերը տրամադրվել են Ket Construction-ի կողմից, գործիքները՝ HILTI Armenia-ի, մոդելային նյութերը՝ Epigraph-ի։ Էդուարդ Կարապետյանը տրամադրել է շոթկրետ, իսկ տուֆ քարե պատի աշխատարանը ղեկավարել է Ռոման Գրիգորյանը։ Ընդունելությունը կազմակերպվել է In Vino-ի կողմից, իսկ ճանապարհածախսերի աջակցությունը՝ Calouste Gulbenkian Foundation-ի։

Հյուրընկալող գործընկերներն էին Երևանի Ճարտարապետության գրադարանը (LFA) և Ուրցաձորի Կովկասյան վայրի բնության ապաստարանը (CWR)՝ Շվեյցարիայի արվեստների խորհրդի՝ Pro Helvetia-ի աջակցությամբ։