Published on 01/12/2025
Հայաստանի հարավային բարձրավանդակներում թաքնված Եղեգիս գետի հովիտը Կովկասյան տարածաշրջանի ամենանշանակալի, սակայն նաև ամենախոցելի բնական լանդշաֆտներից մեկն է։ Ջրի, լեռների և մարդու ու բնության դարավոր համակեցության արդյունքում ձևավորված այս հովիտը առանձնանում է կենսաբազմազանության բացառիկ խտությամբ։
Այսօր այն նաև դառնում է Հայաստանի ամենահաջողված վերականգնման պատմություններից մեկը։
Եղեգիսի հովիտը զբաղեցնում է շուրջ 45,450 հեկտար տարածք՝ ներառելով անտառներ, խոտածածկ տարածքներ և գետային համակարգեր, որոնք ապաստան են հանդիսանում համաշխարհային և տարածաշրջանային մակարդակով վտանգված տեսակների համար։ Դրանց թվում են հազվադեպ հանդիպող գիշատիչներ՝ պարսկական ընձառյուծը, եվրասիական լուսանը և վայրի կատուն, ինչպես նաև Հայաստանի ամենավտանգված կաթնասուններից մեկը՝ հայկական մուֆլոնը, որի պոպուլյացիան երկրում չի գերազանցում 200 առանձնյակ։
Այս բազմազան լանդշաֆտը կարևոր էկոլոգիական միջանցք է Կովկասում՝ միացնելով լեռնաշղթաները և ապահովելով կենսաբազմազանության պահպանությունը նաև իր սահմաններից դուրս։ Նրա նշանակությունը ճանաչվել է միջազգային բնապահպանական կառույցների կողմից, այդ թվում՝ BirdLife Europe-ի, որը Եղեգիսը դասում է երկարաժամկետ վերականգնման առաջնահերթ տարածքների շարքին։
Ինչպես տարածաշրջանի շատ գետահովիտներ, Եղեգիսը վերջին տասնամյակներում ենթարկվել է աճող ճնշման։ Հիդրոէլեկտրակայանների զարգացումը խախտել է գետերի բնական հոսքը, իսկ վայրի պտուղների անկառավարելի հավաքը, թափոնների ոչ պատշաճ կառավարումը և գերարածեցումը լրացուցիչ ծանրաբեռնել են էկոհամակարգերը և համայնքների կենսապայմանները։
Սակայն աստիճանական վատթարացումը շարունակելու փոխարեն ընտրվեց այլ ճանապարհ։
Վայրի բնության և մշակութային արժեքների պահպանման հիմնադրամը (FPWC) սկսեց առաջնորդել Եղեգիսի հովտի վերականգնման աշխատանքները՝ հստակ սկզբունքով՝ բնապահպանությունը պետք է իրականացվի տեղական համայնքների հետ միասին, ոչ թե նրանց շրջանցելով։
Անտառվերականգնման, կենսավայրերի վերականգնման, հողօգտագործման բարելավման և բնակիչների հետ սերտ համագործակցության միջոցով FPWC-ին հաջողվել է փոխել բացասական միտումները և ուժեղացնել համայնքային պատասխանատվությունը։ Վստահության, գիտության և երկարաժամկետ մոտեցման վրա հիմնված այս մոդելը Եղեգիսը վերածել է համայնքային մասնակցությամբ իրականացվող բնապահպանության առաջատար օրինակներից մեկի Հայաստանում։
FPWC-ի գործունեությունը իրականացվում է միջազգային գործընկերների հետ համագործակցությամբ, այդ թվում՝ Endangered Landscapes Programme-ի և Sigrid Rausing Trust-ի աջակցությամբ, ինչը ևս մեկ անգամ ընդգծում է Եղեգիսի տարածաշրջանային նշանակությունը։
Ինչպես տարածաշրջանի շատ գետահովիտներ, Եղեգիսը վերջին տասնամյակներում ենթարկվել է աճող ճնշման։ Հիդրոէլեկտրակայանների զարգացումը խախտել է գետերի բնական հոսքը, իսկ վայրի պտուղների անկառավարելի հավաքը, թափոնների ոչ պատշաճ կառավարումը և գերարածեցումը լրացուցիչ ծանրաբեռնել են էկոհամակարգերը և համայնքների կենսապայմանները։
Սակայն աստիճանական վատթարացումը շարունակելու փոխարեն ընտրվեց այլ ճանապարհ։
Վայրի բնության և մշակութային արժեքների պահպանման հիմնադրամը (FPWC) սկսեց առաջնորդել Եղեգիսի հովտի վերականգնման աշխատանքները՝ հստակ սկզբունքով՝ բնապահպանությունը պետք է իրականացվի տեղական համայնքների հետ միասին, ոչ թե նրանց շրջանցելով։
Անտառվերականգնման, կենսավայրերի վերականգնման, հողօգտագործման բարելավման և բնակիչների հետ սերտ համագործակցության միջոցով FPWC-ին հաջողվել է փոխել բացասական միտումները և ուժեղացնել համայնքային պատասխանատվությունը։ Վստահության, գիտության և երկարաժամկետ մոտեցման վրա հիմնված այս մոդելը Եղեգիսը վերածել է համայնքային մասնակցությամբ իրականացվող բնապահպանության առաջատար օրինակներից մեկի Հայաստանում։
FPWC-ի գործունեությունը իրականացվում է միջազգային գործընկերների հետ համագործակցությամբ, այդ թվում՝ Endangered Landscapes Programme-ի և Sigrid Rausing Trust-ի աջակցությամբ, ինչը ևս մեկ անգամ ընդգծում է Եղեգիսի տարածաշրջանային նշանակությունը։
Եղեգիսի առանձնահատկությունը միայն էկոլոգիական վերականգնումը չէ, այլ նաև սոցիալական կայունությունը։ Համայնքները ակտիվորեն ներգրավված են հովիտի պահպանության գործում՝ ստանալով առավել կայուն գյուղատնտեսություն, առողջ էկոհամակարգեր և վերականգնված բնական ռեսուրսներ։
Այս ինտեգրված մոտեցումը լուծում է շրջակա միջավայրի խնդիրների արմատական պատճառները և ապահովում է, որ բնապահպանությունը բերի երկարաժամկետ և շոշափելի օգուտներ տեղական բնակչությանը։
FPWC-ի հիմնադիր և տնօրեն, ինչպես նաև IUCN տարածաշրջանային խորհրդի անդամ Ռուբեն Խաչատրյանի համար Եղեգիսը տեղական նախաձեռնության և համաշխարհային սկզբունքների միավորման օրինակ է։
«Եղեգիսը ցույց է տալիս, թե ինչ հնարավոր է, երբ բնապահպանությունը կառուցվում է ներքևից վերև», — ասում է Խաչատրյանը։
«Երբ համայնքները դիտարկվում են որպես գործընկեր, և բնությունը՝ որպես ընդհանուր պատասխանատվություն, վերականգնումը դառնում է իրականություն»։
Նա հավելում է․
«Որպես IUCN տարածաշրջանային խորհրդի անդամ՝ ես Եղեգիսը դիտարկում եմ որպես օրինակ, թե ինչպես կարող է լանդշաֆտային մակարդակով վերականգնումը հաջողել ամբողջ տարածաշրջանում։ Կենսաբազմազանության պաշտպանությունը, գետերի վերականգնումը և համայնքների զարգացումը փոխկապակցված նպատակներ են»։
Եղեգիսի ապագայի տեսլականը հստակ և հավակնոտ է։
Մինչև 2050 թվականը նախատեսվում է ամբողջությամբ վերականգնել հովիտի անտառները։ Խաթարված գետային համակարգերը կվերականգնվեն, որոշ հիդրոէլեկտրակայաններ կվերացվեն կամ կվերակառուցվեն՝ ապահովելով ջրի բնական հոսքը։ Վայրի կենդանիների պոպուլյացիաները կդառնան ավելի կայուն և կապակցված, իսկ համայնքները կզարգանան՝ հիմնվելով կայուն հողօգտագործման վրա։
Այս երկարաժամկետ մոտեցումը Եղեգիսը դարձնում է վերականգնման հաջողության օրինակ։
Երբևէ խոցելի այս հովիտը այսօր ճանաչվում է որպես վերականգնվող լանդշաֆտ։
Եղեգիսը այլևս պարզապես Հայաստանի թաքնված գանձը չէ։
Այն կենդանի օրինակ է, թե ինչպես կարող է բնությունը վերականգնվել, և ինչպես կարող են մարդիկ ու էկոհամակարգերը զարգանալ միասին։
Ձեր նվիրատվությունն օգնում է որբացած արջուկներին վերադառնալ վայրի բնություն։ Առաջարկի՛ր անուն, որը կդառնա նրա փրկության պատմության մի մասը։
🐻 Նվիրաբերել և անվանակոչելՁեր աջակցությունը օգնում է նրանց ապրել:
