Հունիսի 5-ին աշխարհը նշում է Շրջակա միջավայրի համաշխարհային օրը (World Environment Day 2026)։ Այս տարի ՄԱԿ-ի Շրջակա միջավայրի ծրագիրը (UNEP) որպես առանցքային թեմա է սահմանել կլիմայի փոփոխությունը։ Ոլորտի առաջատար մասնագետները փաստում են, որ կլիմայի փոփոխությունը հնարավոր չէ դիտարկել որպես առանձին, մեկուսացված երևույթ։ Դա համակարգային խնդիր է, որը պահանջում է համակարգային մտածողություն։

Նախկինում ընդունված էր բարդ բնապահպանական մարտահրավերները բաժանել առանձին մասերի, հասկանալ և լուծել դրանք առանձին, ապա փորձել միավորել արդյունքները։ Սակայն էկոհամակարգերն այդպես չեն գործում։ Կլիմայի փոփոխությունը Երկրի ընդհանուր համակարգի խաթարման ընդամենը մեկ դրսևորումն է: Այն ուղղակիորեն փոխկապակցված է ջրային սթրեսի, կենսաբազմազանության կորստի, աղտոտվածության, հողերի դեգրադացիայի և սոցիալ-տնտեսական գործոնների հետ:

Ինչպես նշում են մասնագետները, անտառը պարզապես ծառերի, հողի, սնկերի և վայրի բնության հանրագումարը չէ։ Այն հսկայական, փոխկապակցված համակարգ է, որտեղ յուրաքանչյուր տարր ազդում է մյուսի վրա։ Համակարգային մտածողությունը նշանակում է անցում կատարել առանձին մասերի ուսումնասիրությունից դեպի այն բանի ընկալումը, թե ինչպես է վարվում ամբողջական էկոհամակարգը, որոնք են հետադարձ կապի այն օղակները, որոնք վատթարացնում կամ կայունացնում են վիճակը, և որ միջամտության կետերը կարող են շղթայական դրական արդյունքներ առաջացնել։

Այս գլոբալ մարտահրավերին ընդառաջ՝ Վայրի բնության և մշակութային արժեքների պահպանման հիմնադրամը (FPWC) ազդարարում է խոշոր և ռազմավարական նախագծերից մեկի մեկնարկը, որը կլիմայական դիմացկունության ապահովման կենդանի, գործնական օրինակ է: Այս համակարգային փիլիսոփայությամբ է առաջնորդվում FPWC-ն՝ իր նոր՝ «Գետային էկոհամակարգերի և դեգրադացված անտառների վերականգնումը Հայաստանի Վայոց ձորի լանդշաֆտներում» (Restoring Riverine Ecosystems and Degraded Forests in Armenia's Volcanic Landscapes of Vayots dzor) նախագծում: 

Arcadia հիմնադրամի աջակցությամբ իրականացվող Endangered Landscapes & Seascapes Programme (ELSP) ծրագիրը սատարում է Եվրոպայում էկոհամակարգերի վերականգնման ջանքերին, և Հայաստանը հպարտությամբ ընտրվել է այս բացառիկ լանդշաֆտների թվում:

Ներկայումս Վայոց ձորի մարզում էկոլոգիական կապակցվածությունը խաթարված է, իսկ գետային էկոհամակարգերը վտանգված են մարդածին ազդեցության և կլիմայի փոփոխության պատճառով: FPWC-ի գլխավորած այս նախագիծը, որն իրականացվում է տեղական համայնքների, մարզային վարչակազմի և միջազգային գործընկերների սերտ համագործակցությամբ, նպատակ ունի ստեղծել ինքնակառավարվող բնական դինամիկա՝ տանելով դեպի ավելի վայրի և կայուն լանդշաֆտի ձևավորում:

- Տարածքային ընդգրկում. ծրագիրը կվերամիավորի անտառներն ու գետերը 80.000 հեկտար տարածքի վրա:

- Հիդրոլոգիական վերականգնում. նախատեսվում է վերականգնել գետերի բնական հոսքերը Եղեգիսի հովտում և առափնյա գոտիները:

- Անտառվերականգնում. իրականացվելու է տարածքների վերականգնում բնապահպանական արժեք ունեցող և վայրի պտղատու ծառատեսակներով:

- Տրոֆիկ շղթաների վերականգնում. էկոհամակարգի առողջացումը թույլ կտա կայունացնել սննդային շղթաները և ամրապնդել միգրացիոն միջանցքները կրիտիկական վիճակում գտնվող տեսակների՝ բեզոարյան այծի, հայկական մուֆլոնի և անհետացման եզրին գտնվող կովկասյան հովազի համար:

Վայոց ձորի նախագիծը խարսխված է տեղական համայնքների հզոր աջակցության վրա: Բնակիչներն ակտիվորեն ներգրավված են լինելու վերականգնման պլանավորման, իրականացման և մոնիթորինգի բոլոր փուլերում: Սա խթանում է տեղի բնակիչների պատասխանատվության զգացումը բնության նկատմամբ՝ հիմնված բնության վրա հիմնված լուծումների, հողերի կայուն օգտագործման և էկոտուրիզմի զարգացման վրա: 

Շրջակա միջավայրի համաշխարհային օրը հիշեցում է, որ կլիմայական ճգնաժամը հնարավոր չէ հաղթահարել կոսմետիկ փոփոխություններով: Անհրաժեշտ են տրանսֆորմացիոն, լանդշաֆտային մակարդակի փոփոխություններ, որոնք հաշվի են առնում բնության բոլոր թելերի փոխկապակցվածությունը: